Eerst kijken, dan lezen - Helen Verhoeven op Art Rotterdam

Eerst kijken, dan lezen. Eerst je ogen de kost geven, zelf een mening vormen en dan pas kijken wat de titel is. Dat zou voor het kijken naar alle kunst moeten gelden, maar zeker voor de nieuwste werken van Helen Verhoeven. Als je daarbij op de titels afgaat, mis je het eigenlijke onderwerp van de voorstelling. Dat is niet de zwarte kat in Black Cat, het witte masker in White Mask of het gele hoofd in Yellow Head, het zijn: een lijk, een pistool -gericht op de kijker- en een machinegeweer. Het onderwerp is geweld en de gevolgen daarvan. 

De werken zijn onderdeel van de serie die Verhoeven afgelopen jaar maakte, getiteld Because (omdat). Because is niet meer dan een aanzet tot een verklaring, want zonder verdere toevoeging heeft iets van een gemakzuchtig autoriteitsargument: gewoon, omdat ik het zeg. Gewoon, omdat het kan. Gewoon, omdat ik er zin in had. Zo bezien lijkt het te gaan om zinloos geweld. 

Het werk van Helen Verhoeven is te zien in de stand van Annet Gelink Gallery. Op het moment van publicatie is nog niet duidelijk welke werken getoond zullen worden. 

Verhoevens werk is een combinatie van figuratie en abstractie. Ze maakt gebruik van verschillende texturen en patronen, waardoor het geheel haast een collage-effect krijgt. Op een werk van Verhoeven zie je precies wat er op het doek gebeurt. Je herkent de situaties, de ruimtes, verwijzingen naar de actualiteit of historische gebeurtenissen, en kan de lichaamshoudingen en gezichtsuitdrukkingen van menselijke figuren duiden. Tegelijk is weinig in detail uitgewerkt waardoor Verhoevens werk ook iets magisch heeft; als een scene uit een droom. De voorstelling is net zo tastbaar als een gedachte. Ieder moment zou die uiteen kunnen spatten of je door de vingers kunnen glippen. 

Ook Verhoevens palet zet je op het verkeerde been. Op het eerste gezicht stemt het paars, blauw en roze vrolijk, maar de kleuren gaan vrijwel altijd vergezeld van een grijze ondertoon. Daardoor ogen ze mat. De onderwerpen daarentegen zijn in de regel donkerder en allesbehalve naïef. Thematisch verbindt Verhoeven namelijk autobiografische elementen met universele thema’s zoals vruchtbaarheid en schoonheid, en stipt ze ook onderwerpen aan als machtsverhoudingen en de dood. De werken in Because vormen daarop geen uitzondering.

‘In mijn schilderijen gaat het vaak over akelige dingen, maar hopelijk met een zekere lichtvoetigheid, omdat humor nu eenmaal het beste tegengif is voor alle ellende’, zei ze een aantal jaar terug tegen Het Parool. Door die lichtvoetigheid krijg je bij Verhoeven altijd een scala aan emoties voorgeschoteld. In Black Cat zien we een zwarte kat bij wat lijkt op een overleden persoon. De zwarte kat laat een traan, maar wel op zo’n manier dat het iets lichts heeft. Iets vrolijks. 

Helen Verhoeven (Leiden, 1974) woont en werkt in Berlijn. Ze heeft een atelier in Lichtenberg, een wijk in voormalig Oost-Berlijn, net buiten de ring van de S-bahn. Haar atelier zit in een oude afluistercentrale van de Stasi en heeft uitzicht op een voormalige Stasi-gevangenis. Aanvankelijk wist ze niet wat er allemaal had plaatsgevonden. Dat zou zelfs te veel zijn voor iemand die moeilijke emotionele en mentale ervaringen een tijd lang opzocht en eruit put voor haar werk. 

Een van de plekken waar ze dergelijke intense ervaringen opdeed, was de middelbare school waarop Verhoeven in 1986 belandde. Dat jaar verhuisde het gezin Verhoeven voor haar vaders filmcarrière van het aangeharkte Oegstgeest naar de metropool Los Angeles. Een groot contrast qua levendigheid, maar ook qua maatschappij. Op het oog lijkt die op de onze, alleen dan ga je voorbij aan de gigantische verschillen in kansen, gezondheid en welvaart.

Verhoevens ouders verhuisden naar LA met een progressieve, Europese mindset. Daardoor kozen ze ervoor Verhoeven en haar zus naar een openbare school in de buurt te sturen, wat in Nederland gebruikelijk was. Op die school kwam ze in contact met agressie, drank, drugs, seksueel grensoverschrijdend gedrag en gangs. ‘Ik kwam er als kind dat nog niets had meegemaakt en binnen een jaar had ik voor mijn gevoel zo’n beetje álles meegemaakt en was de onschuld uit mijn jeugd verdwenen.’ Vanaf haar 15e zou ze een andere school bezoeken die hemelsbreed niet ver uit de buurt lag, maar een totaal andere samenstelling had.

Tijdens haar Amerikaanse academietijd aan het San Francisco Art Institute en de New York Academy of Art ging ze actief op zoek naar intense emotionele ervaringen, shocks die ze kon verwerken in haar werk. “Ik wilde het slechte zien, voelen en meemaken; alsof alleen dat het echte leven is.” Zo werkte ze in een abortuskliniek in een achterstandswijk, waar ze de meest hartverscheurende situaties aantrof. Verhoeven: “Een piepjong meisje kwam voor een abortus. Zij had een enorme, huisgemaakte tatoeage van een piemel op haar buik. Doodeng, dat beeld is me altijd bijgebleven.” 

Ook werkte ze een tijdje op de spoedeisende hulp, ontleedde lijken in een laboratorium en hielp ze een tijdje in een daklozenopvang. Verhoeven: “Ik heb een eindeloze put gevoelens verzameld, naast feitelijke kennis.” Ze verantwoordde dit voor zichzelf door er werk over te maken, maar ze betaalde er ook een prijs voor: ‘Het leverde interessante kunst op, en nog steeds, maar ik kreeg ook last van die expres opgelopen trauma’s.”

Tijdens haar werkproces sluit Verhoeven haar atelier hermetisch af voor de kritische blik van buitenstaanders. Een enkel woord over een werk dat nog niet af is, kan een schilderij verpesten. Verhoeven: “Ik vind kunst maken extreem privé, heel persoonlijk.” Zo maakte ze een tijdje veel werk over moeders en kinderen, als manier om om te gaan met het feit dat het niet lukte om zwanger te worden. Een maand later bleek ze alsnog in verwachting. Verhoeven: “Ik vind schilderen sowieso een soort proces van exorcisme. Je laat het los, je laat het er uit en je laat het gaan.”

Dat niet aan ieder werk een intense emotionele ervaring vooraf hoeft te gaan, bewijzen de werken die Verhoeven in opdracht maakte. Zo rondde ze in 2015 een ambitieus werk af voor de Hoge Raad en 2021 The Family, een imposant groepsportret van de Koninklijke familie, vanaf Juliana van Stolberg. Aan beide werken gingen uitgebreide studies vooraf.

De Hoge Raad is in alle opzichten imposant. Het doek meet maar liefst 4 bij 6,5 meter –  Verhoeven werkte er een jaar aan – en zit tjokvol historische en kunsthistorische verwijzingen naar de ontwikkeling van het Nederlands recht. Maar ook hier is het niet allemaal pais en vree. De Hoge Raad houdt ons eerder een spiegel voor. De rechtspraak en rechtstaat zoals we die kennen is net zo kwetsbaar als de droombeelden in een serie als Because. Over de eeuwen heen is er een prijs voor betaald en als we hem niet onderhouden verdwijnt ie als sneeuw voor de zon.

Op de wanden va de rechtszaal zien we gewezen politici, geleerden, staatshoofden en filosofen. Het meest in het oog springt het bekende schilderij van de gelynchte gebroeders De Witt van Jan de Baen. Daarvoor zit de Hoge Raad onder leiding van president, mr. Visser. Mr. Visser was de eerste joodse president van de Hoge Raad, maar werd in 1941 door de Duitse bezetters ontslagen – zonder publiekelijk protest van de andere raadsheren. Op de voorgrond zien we een menigte van treurige, boze, eenzame, lieve en vertrouwde figuren die samen onze samenleving vormen.

Het werk van Helen Verhoeven is onder meer opgenomen in de collecties van het Centraal Museum, het Stedelijk Museum en het Bonnefantenmuseum, waar ze een solotentoonstelling had in 2018. Haar werk is daarnaast te vinden in de collecties van Saatchi Gallery, The Museum of Contemporary Art in Miami, DSM, De Nederlandsche Bank, Eneco en de Rabobank. In 2008 sleepte ze de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst binnen, gevolgd door de Wolvecampprijs in 2010 en de ABN Amro Kunstprijs in 2018. Helen Verhoeven wordt vertegenwoordigd door de Annet Gelink Gallery.  

Geschreven door Wouter van den Eijkel