Roem en Rijk: Elijah Burgher

“Van een tienerkeizer, op zeventienjarige leeftijd vermoord door diens praetoriaanse garde, transformeert die achtereenvolgens tot een wreed monster, een wezen met uitzonderlijke en buitensporige verlangens, een verwijfd bedrieger uit het Oosten, een anarchist die vastbesloten is de ondergang van het rijk te bespoedigen, een epicurist van metafysische godslasteringen, een heilige dwaas wiens misstappen de plooien van de werkelijkheid doen oplichten, en een androgyne engel die schrijlings zit op de ruïnes van het antieke verleden en ons wankele heden.”

Zo omschrijft de in Berlijn gevestigde kunstenaar Elijah Burgher (1987, VS) de figuur van Heliogabalus (Elagabalus). Een evocatieve en krachtige beschrijving van de beruchte Romeinse keizer, waarop zijn recente reeks werken losjes gebaseerd is.

In de New Art-sectie in de stand van Ivan Gallery (Boekarest) put Burgher uit mythologie, occulte magie, queer verlangen en kunstgeschiedenis om te onderzoeken hoe beelden doorheen de tijd blijven voortbestaan en veranderen. De New Art-sectie, gecureerd door Övül Ö. Durmuşoğlu, is voorbehouden voor solopresentaties van opkomende kunstenaars met een sterke en conceptueel doordachte praktijk.

Heliogabalus of Elagabalus is een historische figuur wiens leven al lang overschaduwd wordt door een onstabiel en buitensporig na-leven in literatuur, schilderkunst, opera, devotionele fantasieën en roddelverhalen. “Er werd gezegd dat die er genoegen in schepte om verlegen senatoren te ondervragen of zij, toen ze jong en mooi waren, ook genoten hadden van de passieve rol bij anale seks,” schrijft Burgher in zijn essay Our Lady of the Latrines: Notes on the Elagabalus Egregore. Hoewel antieke bronnen de keizer afschilderen als een verdorven tiran, seksueel deviant en religieus schandaal, kronen recentere interpretaties hem tot “een anarchist, held van het hedonisme, heilige en martelaar van de seksuele revolutie”, zoals Arrizabalaga y Prado (2010, 1) in zijn onderzoek stelt, geciteerd door Burgher.

Er is zeer weinig betrouwbaar beeldmateriaal van de keizer bewaard gebleven. Slechts twee bustetypes worden doorgaans aan Heliogabalus toegeschreven, grotendeels omdat diens naam en beeltenis na de dood systematisch werden veroordeeld via damnatio memoriae. Door deze schaarste aan materieel bewijs is de keizer een projectiescherm geworden waarop latere schrijvers en kunstenaars hun eigen (soms kwaadaardige) ideeën projecteren.

De schilderijen die in Art Rotterdam worden getoond, zijn gemaakt met acrylverf op atelierdoeken en materiaal dat uit mislukte of verlaten schilderijen werd gesneden en vervolgens op panelen werd gemonteerd. Veel werken bestaan uit gescheurde of gerafelde stukken canvas en linnen die als collage samengebracht zijn. Zelfs wanneer ze volledig overschilderd worden, blijven de naden van het oppervlak zichtbaar en verraadt de rand van het paneel de geschiedenis van de gebruikte materialen. “Ze doen me denken aan mummiewindsels en graffiti in toiletten,” legt de kunstenaar uit. “Ik kijk ook aandachtig naar de Fayum-portretten en naar de grisaille-schilderijen van Mantegna en Bellini. Sommige schilderijen vertrekken van mijn werk met sigil-magie en occulte abstractie om de zonne-fallische culten uit de oudheid te onderzoeken en te versterken, waarbij Heliogabalus een uitzonderlijk en pervers voorbeeld vormt.”

In zijn essay Our Lady of the Latrines: Notes on the Elagabalus Egregore gebruikt Burgher bewust de voornaamwoorden zij/haar wanneer hij naar de keizer verwijst. Die keuze werkt deels als een provocatief gebaar dat zowel verwijst naar transfeminiene interpretaties van Heliogabalus als naar het speelse gebruik van vrouwelijke voornaamwoorden in gay slang.

Buiten die specifieke tekstuele context blijft de genderidentiteit van de keizer echter historisch onzeker. In deze tekst gebruiken we daarom die/hun-voornaamwoorden om de uiteenlopende hedendaagse interpretaties van Heliogabalus’ gender te erkennen. Tegelijk is de vraag naar gender niet het centrale onderwerp van Burghers schilderijen, die zich eerder richten op de mythologie rond de keizer, de schaarste aan historisch bewijsmateriaal en de lange geschiedenis van artistieke interpretaties van deze raadselachtige figuur.

The Golden Ass
Hoewel Burgher in de stand voornamelijk nieuwe schilderijen toont, weerspiegelt The Golden Ass een ander essentieel aspect van zijn praktijk: tekenen, en meer bepaald tekenen met kleurpotlood, een medium waarmee hij al meer dan vijftien jaar intensief werkt. De kleuren in het werk worden opgebouwd via aquarelwassingen op papier, waarover de kunstenaar zorgvuldig lagen kleurpotlood arceert.

“De keizer staat tegenwoordig vooral bekend als Elagabalus of Heliogabalus, namen die afgeleid zijn van de Syrische zonnegod waarvan die hogepriester was. Tijdens diens korte regeerperiode in het begin van de derde eeuw schokte die de samenleving door de oosterse zonnegod tot het centrum van het Romeinse religieuze leven te verheffen en de Romeinse elite te verplichten deel te nemen aan onbekende rituelen uit de oostelijke provincies,” vertelt Burgher.

Dit is slechts één van de vele schandaalverhalen die rond de figuur van Heliogabalus en diens latere reputatie circuleren. De keizer kreeg in de loop der tijd dan ook een berucht aantal vulgaire bijnamen. “Golden Ass zou makkelijk aan die lijst toegevoegd kunnen worden,” merkt Burgher op. “De Franse toneelschrijver en theoreticus Antonin Artaud beschrijft hoe de keizer Rome binnenkomt terwijl die achteruit loopt, met de billen eerst, terwijl die de fallische steen die zijn god vertegenwoordigt voortleidt op een gouden quadriga, getrokken door 300 naakte vrouwen en 300 gedrogeerde stieren.”

In deze verhalen verschijnt goud naast lichamelijke substanties tijdens sacrilegische spektakels. Burgher citeert Artaud: “bij de stront, het bloed en het sperma die het lot van de keizer omkaderen, kan nog goud worden toegevoegd: het goud van het zonnevuur én het aardse goud dat op de paarse gewaden is geborduurd.”

Voor Burgher roept deze vreemde combinatie van materialen ook de symbolische Great Work op. In de middeleeuwse alchemie beschrijft de Grote Werk een transformatief proces waarbij ruwe, chaotische materie wordt afgebroken en geleidelijk verfijnd tot ze goud wordt. Dat proces werd vaak voorgesteld als een cyclus van stadia verbonden met verschillende kleuren (zwart, wit, geel en rood) en substanties, die bewegen van duisternis en verval naar verlichting en voltooiing. Binnen dit kader kunnen de stoffen die Artaud oproept (bloed, uitwerpselen, sperma en goud) gelezen worden als schakels in een symbolische keten van transformatie. Burgher beschrijft de mythe van Heliogabalus daarom als een voortdurend verschuivende cyclus. Zoals hij schrijft, functioneert de legende van de keizer als een draaiend wiel: “elke pose doet het wiel van Elagabalus’ lot draaien, waardoor stront in goud verandert en weer terug.”

Andere intrigerende bijnamen die de kunstenaar voor de keizer heeft bedacht zijn onder meer Solar Phallic Princess, Poor Little Ghost Boy, E\H en Our Lady of the Latrines, die hij geregeld verwerkt in de titels van zijn werken.

Heliogabalus (Latrine Graffiti)
Een ander werk in de stand van Ivan Gallery is Heliogabalus (Latrine Graffiti), dat verwijst naar een scène die Burgher levendig voor ogen stond terwijl hij aan deze reeks werkte. Een latrine is een gemeenschappelijk toilet, en de term roept meteen de ruwe tekeningen en teksten op die vaak achteloos op de muren worden gekrast. Burgher verbindt dat beeld met een toneelstuk van Jean Genet over de Romeinse keizer, dat lange tijd als verloren werd beschouwd maar onlangs werd teruggevonden en gepubliceerd.

In de slotscène van het stuk verschuilt de keizer zich met diens geliefde Aeginus in de paleislatrines terwijl de garde dichterbij komt. Daar merkt die de obscene graffiti op de muren op en beseft dat de teksten naar hem verwijzen. De keizer overdenkt de merkwaardige vorm van roem die daarin besloten ligt:

“Aeginus, dit is de roem waarnaar ik verlangde zonder het te weten: mijn naam en mijn titels, telkens vervormd, veranderd, grijnzend of glimlachend, kies maar, en daartussen, ze versterkend, obscene gedichten en tekeningen, die iedereen verachtelijk zou noemen, op de muren van de latrines die door de slaven worden gebruikt.” (vertaling door Elijah Burgher)

Voor Burgher suggereert deze scène een krachtige omkering. Het beeld van de keizer overleeft niet in marmeren monumenten of officiële geschiedenissen, maar in grove en anonieme graffiti. “Die scène blijft ergens op de achtergrond van mijn verbeelding aanwezig wanneer ik deze schilderijen maak, al probeer ik ze niet letterlijk te illustreren. Ik zou zeggen dat mijn belangrijkste thema’s op dit moment erotiek, offer en wederopstanding zijn,” aldus Burgher.

Deze en vele andere werken van Elijah Burgher zijn te ontdekken in de stand van Ivan Gallery in de New Art sectie.

Geschreven door Emily van Driessen