Watamula - Kevin Osepa's spirituele reis op Curaçao

Watamula vertelt het verhaal van René, een zwijgzame jongeman die overeind komt uit een rivier met niets meer dan een lange broek en een amulet. We volgen hem op zijn tocht naar de westkant van Curaçao, naar Watamula, een rond gat in een rots die uitsteekt boven de zee. Daaronder beukt de zee op de rotsen. Het is de plek waar Curaçao ademt.

De weg naar Watamula is zowel fysiek als mentaal uitdagend. Onderweg houdt René zich vast aan het amulet dat hij bij zijn geboorte meekreeg. Al snel komt hij een oudere dame tegen in haar mooiste kleren. Ze verzorgt René en waakt over hem. Hij wordt een katholieke kerk uitgegooid en ingewijd in Afro-Caribische rituelen. Ook lijkt er een romance te ontluiken tussen hem en Gabi, de zoon van de vrouw. 

Kevin Osepa maakte Renés tocht tot een magisch-realistische odyssee waarin landschap en lotsbestemming, spiritualiteit, sensualiteit en machismo samenkomen.

Watamula van Kevin Osepa is te zien in Projections. Kevin Osepa wordt vertegenwoordigd door Galerie Ron Mandos. 

Het werk van Kevin Osepa voert vaak terug op zijn eigen jeugd en ervaringen op Curaçao, maar ook op rituelen, mystiek en de verhalen van oudere generaties van de Nederlandse Antillen. Vaak bouwt hij een idee of verhaal uit tot een gedeelde ervaring, gericht op collectieve genezing en een dieper begrip van zijn eigen identiteit. Zijn werk is daardoor zeer persoonlijk, maar tegelijk ook voor een breder publiek toegankelijk

Lusgarda draait om het ritueel van Ocho Dia: de achtdaagse rouwperiode na een begrafenis op Curaçao. Osepa heeft daarbij niet alleen oog voor het individuele verlies, maar ook voor het collectieve verlies: het langzaam verdwijnen van kennis, rituelen en gebruiken die van generatie op generatie werden doorgegeven. Hij presenteert rouw niet als een afgesloten moment, maar als een proces dat zich blijft herhalen en transformeren. 

Afgelopen najaar viel Kevin Osepa de prestigieuze Prix de Rome ten deel voor Lusgarda, een installatie die hij speciaal voor deze prijs maakte. Lusgarda is een totaalervaring waarbij film, objecten, textiel en handgemaakte figuren samen een nieuwe werkelijkheid vormen. De installatie nodigt uit tot kijken, voelen en meebewegen, zonder de bezoeker een al te eenduidige lezing op te leggen.

De jury zag ‘een kunstenaar met een hele eigen beeldtaal die in korte tijd in verhaal en uitdrukking gegroeid is en zichzelf steeds weet te overtreffen.’ Zelf is Osepa nog steeds verbaasd over de winst, vertelt hij aan de telefoon. ‘Ik kende de Prix de Rome. Op de academie had ik een docent die genomineerd was, maar je voelt een toch afstand, daar zit je anker niet. Ook omdat mijn werk persoonlijk is - het is een manier om mijn eigen emoties te verwerken - verwacht je het niet. Dat het dan zoveel erkenning krijgt, is een unieke ervaring’. 

Osepa’s carrière kan je gerust komeetachtig noemen. Osepa (Willemstad, 1994) kwam op zijn 17^e naar Nederland om aan de HKU fotografie te studeren. Watamula (2020) was Osepa’s eerste korte film. Voor zijn tweede film, La Ultima Ascensión (2022), ontving hij een Gouden Kalf voor de beste korte film. In 2023 won hij de Charlotte Köhler Prijs, de jaarlijkse aanmoedigingsprijs voor veelbelovende kunstenaars. 

Voor Watamula verruilde Osepa de fotografie voor film, een stap die destijds natuurlijk aanvoelde. ‘Ik was al bezig om uit te zoeken hoe ik mijn werelden verder kon uitdiepen. Ik probeerde om mijn foto’s met elkaar in gesprek te laten gaan. Dat is in feite wat film is. Ook past het medium film beter bij Curaçao, dat geen museumcultuur heeft.’

Het medium film gaf Osepa meer vrijheid om verhalend te werk te gaan. Daarbij baseert hij zich zowel op historisch bronmateriaal uit archieven, als op gesprekken met antropologen en oudere Curaçaoënaars. Aanvankelijk dacht Osepa dat deze route hem weinig bruikbaars zou opleveren, maar hij boorde een goudader aan verhalen aan waar nog niks mee gedaan was. 

‘Ik verzamel verhalen en maak geen hiërarchisch onderscheid tussen archiefmateriaal en een gesprek. Alle bronnen zijn even waardevol. Het unieke aan oral history is dat de verhalen telkens nieuwe elementen bevatten. They reflect the times. Dat geeft je een zekere vrijheid.Door nieuwe beelden aan een verhaal toe te voegen kan je een nieuwe betekenis toekennen aan een bestaand verhaal. Je kan het transformeren.

Veel thema’s die in Osepa’s latere werk opduiken, zitten al in Watamula. Een goed voorbeeld daarvan is de magisch-realistische verteltrant. De vrouw die over René waakt neemt ook de gedaante aan van een parkiet en een flamingo. ‘Op Curaçao is er maar één werkelijkheid, er is geen tweedeling van wetenschappelijk en bijgeloof, er is maar één spoor.’ In zijn werk probeert Osepa die werkelijkheid recht te doen.

Inhoudelijk draait Watamula om verlangen, zegt Osepa, over ergens thuishoren en afgewezen worden. Deze onderwerpen zijn ingegeven door zijn ervaringen in Nederland, waar hij woont, en Curaçao, waar hij ieder jaar een paar maanden doorbrengt. Door de afwisseling kijkt hij telkens met een frisse blik naar de plekken die voor hem thuis zijn en tegelijkertijd ook niet helemaal. In Nederland is hij zich bijvoorbeeld bewuster van zijn huidskleur, terwijlop Curaçao zijn queeridentiteit binnen een zeer heteronormatieve omgeving naar voren komt. 

In Watamula wordt dit punt subtiel gemaakt door de tocht naar Watamula te laten afleggen door René, een queer-hoofdpersonage. Hij komt in botsing met het katholieke geloof en halverwege de film wordt hij letterlijk de kerk uit gesmeten. Nog op de grond liggend wordt hij opgepikt door een man die hem inwijdt in Afro-Caraïbische rituelen. Hij wijst René op het lastige pad dat hij moet bewandelen.

Terugblikkend zegt Osepa: ‘Het is makkelijk om te wijzen op het katholicisme, maar je kan niet zeggen dat de Rooms-Katholieke kerk weg moet. Onze tradities zijn er onlosmakelijkmee verbonden. Carnaval eindigt op Curaçao bijvoorbeeld op de dinsdag voor Aswoensdagen de Eerste Communie is helemaal gezet naar onze cultuur met Afro-Caraïbische rituelen. Juist dat spanningsveld maakt het interessant.’

Aan de telefoon vertelt Osepa dat hij bij Lusgarda het gevoel had dat hij maakte wat hij wilde maken: een immersief werk over aanwezigheid en bezieling waarin alle thema’s die hem bezighouden een plek hebben. Spirituele healing is er daar een van: ‘Lusgarda is een actief ritueel dat iets kan losmaken’.

Ook dat element zit al in Watamula. Tegen het einde van de film heeft René een droom waarin hij zijn geboorte bijwoont. Er wordt een babymutsje begraven en hij vindt de steen waarvan zijn amulet een scherf is. Hij plaatst de scherf op de steen om deze weer heel te maken. Daarna ontwaakt hij en is er een laatste ontmoeting tussen René en de vrouw, ze vertelt hem dat ze hem de hele reis heeft gevolgd. Vervolgens graaft ze het babymutsje op en legt het op een brandstapel. De vloek is voorbij. De wond is geheeld. René kan zijn reis naar Watamula voltooien.

Geschreven door Wouter van den Eijkel