Bricologe – de fotocollages van Vuyo Mabheka

Op het eerste gezicht word je vrolijk van het kleurrijke werk van Vuyo Mabheka. De combinatie van frisse kleuren, naïeve kindertekeningen en uitgeknipte foto’s zijn easy on the eye. Maar dat beeld houdt geen stand. Met ieder werk dat je ziet, stel je het bij. Je ziet dezelfde foto’s terugkomen, en dezelfde getekende figuren opduiken. Mabheka vertelt in zijn fotocollage’s hoe het is om als zwart persoon op te groeien in een township in post-Apartheid Zuid-Afrika. Een zeer gelaagd en breekbaar verhaal, omgeven door schaamte en wantrouwen, dat zelden wordt verteld. 

Het werk van Vuyo Mabheka is te zien op Unseen Photo in de stand van Afronova. 

Mabheka’s serie heet Popihuise, een verbastering in het Xhosa van het Afrikaanse pophuis (poppenhuis). Hij voegde de e aan het einde toe om het woord Engels te laten klinken. De naam verwijst naar de oorspronkelijke functie van de tekeningen. Het was zelfgemaakt speelgoed. Mabheka gebruikte ze namelijk als bordspel als zijn jongere zusje vriendinnetjes naar huis meenam. 

Vuyo Mabheka (Zuid-Afrika, 1999) werd geboren in de Oost-Kaap. Samen met zijn moeder en jongere zus verhuisden ze regelmatig; naar plekken waar zijn moeder werk kon vinden. Uiteindelijk streken ze neer in Thokoza waar ze inwoonden bij hun oma. Hun vader was buiten beeld en hun moeder vooral aan het werk. Toen zijn grootmoeder overleed kwam de opvoeding van zijn jongere zus vooral bij Mabheka te liggen. Afronova’s Emilie Demon omschrijft het als een instabiele omgeving, eentje waarin veel neerkwam op het improvisatievermogen en de overlevingsdrang van een minderjarige.

Om van een instabiele jeugd tot bricolage-kunst te komen, moest er nog veel gebeuren. Demon woont en werkt in Johannesburg. Naast haar galerie is de Japans-Franse al tien jaar als mentor betrokken bij het fotografieproject Of Souls and Joy in Thokoza, dat wordt gerund door de fotograaf Jabulani Dhlamini. Naast een fotocursus biedt het project ook handvatten om te leren reflecteren op en praten over traumatische ervaringen. ‘De afgelopen tien jaar heb ik veel geleerd’, vertelt Demon aan de telefoon. ‘Aanvankelijk waren de deelnemers wantrouwig. Wat komt iemand als ik daar doen? Wat wil ze van ons, was de houding. Het kostte dan ook veel tijd om hun vertrouwen te winnen.’

‘Praten over traumatische ervaringen kost altijd veel tijd, maar voor zwarte Zuid-Afrikanen is dat waarschijnlijk nog moeilijker. Zij voelen zich niet gezien. Daarom wilde ik er een safe space van maken – een plek waar je leert over fotografie en je eventueel kan praten over je trauma’s.’

Het bleek een opgave om recht te doen aan gelaagdheid van het werk en de oorspronkelijke functie van de tekeningen, vertelt Demon. Niet alleen omdat veel van de vellen aan twee kanten betekend zijn, maar vooral omdat de verhalen die ermee worden verteld uiterst persoonlijk zijn. 

Zo keert de vaderfiguur keert in meerdere gedaanten terug, een keer met de tekst I’m Proud ter hoogte van zijn ogen, zijn arm om een uitgeknipte foto van een vijfjarige Mabheka heengeslagen. Dan weer als politieagent die een jonge Mabheka helpt oversteken. 

In iGumbi Lam zien we een Mabheka als kleuter in een slaapkamer op bed zitten. Op de wand staan steekwoorden. Waar de belevingswereld van de gemiddelde 5-jarige in een stabiele omgeving waarschijnlijk zaken bevat als voetballen, Pokemon, Nintendo en [naam huisdier], is de woordwolk bij Mabheka stukken grimmiger: politie, familie, love, dad, hero, doctor. Onder in beeld is op een wekker de datum te zien: Fri / 13. 

Daarnaast zitten er elementen in die je mythologiserend zou kunnen noemen. In Top Zinto verandert een golfplaten hut in een kleurrijk huis, en in Imbali Yesizwe wordt een huis zonder ouders een plek van verlossing voor een natie. 

Om aan al deze zaken recht te doen kozen Mabheka en Demon ervoor om kleine verschillen tussen de editienummers toe te staan. Iedere collage keer net iets anders is. De tekening blijft telkens hetzelfde, maar de foto’s zijn per editie anders omdat ze met de hand worden uitgeknipt. Ook kan de keuze verschillen. ‘Deze aanpak past goed bij het werk’, aldus Demon. 

In 2024 nam Emilie Demon het werk van Vuyo Mabheka mee naar Paris Photo. Dat werd een doorslaand succes – het werk was binnen een paar dagen uitverkocht. Ook publiceerde de bekende Franse uitgever van fotoboeken Chose Commune een boek over de serie. Het veranderde Mabheka’s leven; hij reisde sindsdien naar veel voor zijn werk en bezocht onder meer Zwitserland, Frankrijk, België en Italië. Binnenkort vertrekt hij naar Japan. We hebben nog maar het begin gezien, zegt Demon vol vertrouwen aan de telefoon. ‘His peach is so ready now’.

Geschreven door Wouter van den Eijkel