Zorgen voor later: Jonathan Hielkema

“Hi, ik ben Jonathan en ik ben bezorgd.” Zo begint de artist statement van de Nederlandse beeldend kunstenaar Jonathan Hielkema (1994). Hij piekert en precies die bezorgdheden vormen de aanleiding voor zijn beeldende praktijk, waarin hij met een zorgende aanpak een methode heeft gevonden om zichzelf (en anderen) gerust te stellen.

“Vroeger dacht ik dat kunst werd gemaakt voor de toeschouwer, maar nu besef ik dat artiesten dat ook voor zichzelf doen, om allerlei beweegredenen. Voor mij gaat het voornamelijk over in gesprek gaan met gewone mensen om manieren te vinden om het grote te overstijgen via het persoonlijke, zodat ik mijn zorgen over de wereld een plek kan geven.”

Hieraan koppelt Hielkema worryism, een term die hij verzon toen hij nog aan de kunstacademie studeerde: “Ik vroeg me af wat ik nu eigenlijk precies had gestudeerd en hoe ik in godsnaam hiermee geld zou kunnen verdienen. Want daar werden we helemaal niet voor opgeleid. Zo ontstond worryism: the act of worrying as art, being worried about art, worried art, a worried artist, art with worries.”

Hielkema is een van de 92 opkomende kunstenaars die recent een Kunstenaar Start-beurs ontvingen van het Mondriaan Fonds. Een onderdeel van zijn nieuwste fotoproject Europe, who are you? (2025-2026) wordt tentoongesteld in de Prospects-sectie van Art Rotterdam. Het project past binnen Hielkema’s praktijk, waarin hij zijn persoonlijke zorgen koppelt aan grotere maatschappelijke vragen.

Zorgen voor Europese identiteit
Europe, who are you? (2025-2026) is Hielkema’s zoektocht naar een Europese identiteit. Een onderdeel van het project heet Around Europe en bestaat uit vier grote eikenhouten lijsten met archieffoto’s over koloniale (oorlogs)geschiedenis, Europese identiteit en integratie.

De foto’s zitten in eikenhouten lijsten, “omdat eikenhout de Duits-Franse as weergeeft en zo fungeert als een oude verbinder van de Europese geschiedenis.” De archieffoto’s die de artiest verzamelt, verwijzen naar momentopnamen uit de founding countries van de EU: Frankrijk, Duitsland, Nederland, Italië, België en Luxemburg. De archiefbeelden worden gepresenteerd op een landelijke vieras en aangevuld met grote geënsceneerde foto’s van de artiest zelf, die reflecteren op het nu. Het kleine correspondeert zo met het grote, en als bezoeker kan je de beelden uit het frame halen om op de achterkant meer informatie te bekijken.

Een van de archieffoto’s toont een grensbord met een vlag in brand op de grens tussen Italië en Frankrijk. “Op de achterkant kan je de archiefinformatie lezen: deze foto is genomen in 1953. Het negatief werd naar de VS gestuurd om daar te worden uitgeprint en ingescand voor de kranten. Het vuur in het midden van het beeld is er met de hand extra opgetekend omdat de echte vlammen niet voldoende overkwamen op de foto. Mijn hedendaagse tegenhanger voor dit beeld is mijn eigen kind dat een Europese vlag opeet.”

Een ander archiefbeeld komt uit België in 1960 en toont een vrouw met twee kinderen. Op de achterkant lees je de beschrijving: Vluchtelingen komen aan in Brussel. “Het gaat hier natuurlijk over kolonisten die vanuit de Democratische Republiek Congo naar België moesten terugkeren”, vertelt Hielkema. Als hedendaagse tegenhanger ensceneert de artiest een foto van zichzelf bij het Atomium in Brussel, met een protestbord in de hand: This Land Was Promised to Me. “Het is in eerste instantie een cynische verwijzing naar die archieffoto, maar tegelijk ook een aanklacht tegen wat er nu geopolitiek gebeurt buiten de grenzen van de Europese Unie.”

Hielkema is geboren in ’94, kort na de oprichting van de Europese Unie in ’92 en ’93. Het concept van open grenzen en de euro als munt zijn voor hem vanzelfsprekend. In interviews met verschillende Europese burgers merkte Hielkema op dat velen vergeten zijn wat die Europese vrijheden vandaag precies voor ons mogelijk maken, omdat we er zo aan gewend zijn geraakt.

“Ik merkte dat Europa voor velen enerzijds concreet is, maar tegelijk ook iets heel abstracts waar we maar moeilijk bij kunnen. Het is een log en sloom systeem. Om die verschillende aspecten ook in mijn werk te verwerken, torenen naast de eikenhouten lijsten vier 6 meter hoge slagbomen boven de archieffoto’s uit, afkomstig van de grens tussen Duitsland en Nederland. Ze staan opgesteld als een half platform, geïnspireerd op de vorm van een parlement, en het is eigenlijk onduidelijk hoe je ze precies moet interpreteren. Zijn de grenzen open en is dat goed? Of vormt het een bedreiging? Of zijn die grenzen juist de bedreiging?”

Zorgen voor masculiniteit
Zijn zoektocht naar een vorm van Europese identiteit sluit thematisch nauw aan bij zijn project Black Butterflies, or; The Ballad of Jonny Toxic & Jacco Macho (2025). Tijdens zijn studies stelde hij The Portable Village voor, een blauwdruk voor een residentieel experiment waarin allerlei disciplines zouden samenkomen om vanuit verschillende hoeken een oplossing voor een sociaal probleem te vinden.

Een leerkracht gaf hem de volgende bruuske commentaar: “De man die altijd maar de wereld wil veranderen, weet je hoeveel slechte dingen daarvan gekomen zijn? Je moet eens even kijken naar je eigen masculiniteit.”

“Ik was heel erg geschokt, maar het zette me wel aan het denken. Ik werd vroeger vreselijk gepest met mijn lange haren, nagellak en roze kleding. Om te overleven ben ik petjes gaan dragen, gestopt met atletiek en viool spelen, en begonnen met basketballen en roken. Ik besloot er een film over te maken, samen met een vriend uit Italië, Jacopo Martini. We zijn samen in het land van het machismo en het land van de gierige calvinisten gaan filmen en voerden gesprekken met gewone mensen om erachter te komen hoe masculiniteit ervaren wordt, of zij zich daar ook zorgen over maken en of er oplossingen zijn. Op die manier ben ik mijn eigen masculiniteit beginnen te bevragen, maar ook beginnen te omarmen, om daarna aan de wereld te vragen of het nog mogelijk is om dat te vieren.”

Zorgen voor elkaar
Hielkema groeide op in een gezin met zeven jongens; één van zijn broers is meervoudig gehandicapt. Na zijn kunstenaarsstudies besloot hij in de zorg te gaan. Gedurende zes jaar werkte hij met Olivier, een gehandicapt jongetje over wie hij een film aan het maken is. Hielkema maakt zich zorgen: wie zorgt er voor de jongens als hun ouders sterven of het niet meer aankunnen?

“Is dat de overheid? Zijn wij broers dat? Kunnen wij dat wel? Welke bureaucratische formaliteiten moeten wij in orde maken? Mijn ouders hebben er altijd voor gezorgd dat mijn broer Camiel alle kansen kreeg en zijn toekomstplan is duidelijk. Camiel dj’t, DJ Wheelstar, heeft een hulphond, werkt in Amsterdam, neemt de trein en de veerboot. Maar Olivier heeft maar één broer en hij leeft niet zelfstandig. Hij wordt van ’s ochtends tot ’s avonds verzorgd door anderen en zijn ouders. Niemand ziet het écht, maar op grotere schaal dragen we als belastingbetaler allemaal bij aan die zorg. Op kleine schaal, in die families, leven heel veel zorgen voor later, terwijl het zorgsysteem in Nederland aan het wankelen is.”

Zorgen voor nuance
America, how are you? (2020) is de vraag die Hielkema stelt in het gelijknamige project. Hij vraagt zich af of Noord-Amerikaanse burgers echt zo gepolariseerd zijn als de media en de politiek doen uitschijnen. “Er lijkt een soort radicale exclusiviteit te heersen terwijl er ongeveer 250 miljoen stemgerechtigden zijn en zestig miljoen mensen op Trump stemden. Hoeveel mensen blijven er dan nog godverdomme over?”

Door in gesprek te gaan met die stilzwijgende meerderheid laat hij zien dat de U.S. helemaal niet zo gepolariseerd is als het nu lijkt. Hielkema zorgt voor nuance. “En nuance is precies waar we vandaag vaak aan voorbijgaan. Door nuance kunnen we misschien weer wat liever met elkaar omgaan. Dat hoorde ik vaak terugkeren:‘Dit zouden de interviews van CNN en Fox News moeten zijn!’ Maar menselijke gesprekken leveren jammer genoeg geen clickbaits op. Good news is uiteindelijk no news.”

Ontdek Around Europe, een onderdeel van de fotoreeks Europe, who are you? (2025-2026) van Jonathan Hielkema in Prospects op Art Rotterdam.

Geschreven door Emily van Driessen