Coming soon
Coming soon
Selecteer type
Na het afronden van de kunstacademies in Wuhan en Londen, volgde Sun Chang (1994) van 2017-2019 ‘The Dirty Art Appartment’ opleiding aan het Sandberg Instituut in Amsterdam. Deze stelt zich niet zozeer als doel om kunstenaars op te leiden tot het beoefenen van een ambacht, maar nodigt hen uit om onderzoek te doen naar onze alledaagse sociale dynamiek en de betekenissen die we aan sociale rollen toekennen. Chang omschrijft zichzelf dan ook als ‘community based and social artist’. In 2020 initieerde zij to M•Others (2020-heden), een zoektocht naar wat moederschap betekent middels interviews, discussies en workshops. Daarmee bouwt de kunstenaar een gemeenschap waar eenieder zich bij kan aansluiten. Bij ‘Prospects’ op Art Rotterdam geeft ze inzicht in haar proces en toont ze een recent collectief kunstwerk.
Aanleiding voor het project to M•Others (2020-heden) was de covid pandemie. Chang deelt: “Lockdown maakte nog iets duidelijk: veel van het werk in huis wordt gedaan door vrouwen. Dit is geen nieuws, maar het maakte duidelijk dat zelfs als iedereen thuis is, de meeste klusjes nog steeds op het bord van de vrouwen terechtkomen. Gender speelt een rol in huis. Dit was het startpunt van mijn project M•Others, waarin ik M(other)ing onderzoek: moederen, zorgen voor een ander, het huis en jezelf. Ik begon het moederschap te onderzoeken als een handeling, niet als een staat van zijn. Uiteindelijk is moederschap, de handeling van het moederen, een soort zorgen voor elkaar dat door iedereen kan worden uitgevoerd, ongeacht genderidentiteit.” De kunstenaar hanteert dus een brede definitie van moederschap, als ‘zorgen voor een ander’, om ook vaders, mensen zonder kinderen en queers bij het vraagstuk te betrekken.
Aan de hand van diners, brieven, pamfletten, interviews, discussies en collectieve design workshops onderzoekt Chang wat moederschap betekent. Een voorbeeld is Sisther-Hood (2023), een groot doek ontworpen met moeders uit de Bijlmer en kartonnen tags geschreven door meisjes uit de Molenwijk van womxn. Dit textiele werk fungeert als een manifest met de woorden ‘I am more because we are more’. Het ‘I’ en ‘we’ zijn als levensaders met elkaar verbonden. In de trant van: ‘andermans schoonheid en kracht betekent niet de afwezigheid van die van jezelf.’ Dit project werd georganiseerd tijdens Internationale Vrouwendag samen met Buurtzus. De kinderen en volwassenen reflecteerden op hun vrouwelijke rolmodellen en de women/girl power bij anderen en/of zichzelf. Daarnaast creëerden de deelnemers geestenmaskers, geïnspireerd door een hybride wezen uit de Griekse mythologie, om symbolen van huiselijkheid en bedreigingen naar vrouwen te verbeelden.
Op Prospects toont de kunstenaar dit 3 meter lange kleed met een miervormige mierenhoop, naar aanleiding van de vraag welk dier moederschap het best representeert. De mier is volgens Chang als een mantel die de kracht en verbondenheid van de makers uitstraalt. In tijden waarin we verbinding uit het oog dreigen te verliezen, zet Chang haar kunstenaarschap in om mensen met diverse culturele achtergronden en leeftijden te verbinden. In haar woorden: “Uiteindelijk kan iedereen moeder zijn, ongeacht geslacht of sekse. M(other)ing [red. moederen] is een werkwoord, een intentie.” Zo dragen haar kunstpraktijken bij aan emancipatie, veerkracht en zelfbewustzijn.
Sun Chang (1994) is een sociaal kunstenaar, onafhankelijk uitgever en pedagogisch ontwerper gevestigd in Amsterdam. Vanaf 2012 tot 2019 volgde zij kunststudies in Wuhan, Beijing, New York, Londen en Amsterdam. Chang is artistiek directeur van to M•Others en medeoprichter van Lost Dad Publishing. Zij kreeg diverse residenties toegekend, onder andere van Guangdong Times Museum (2022-2023), Witte Rook (2022) en CBK Zuidoost (2021).
Tussen 2022-2023 ontving Chang talentondersteuning van het Mondriaan Fonds. Daarom is zij één van de deelnemende kunstenaars van de ‘Prospects’ tentoonstelling op Art Rotterdam.
Geschreven door Pienk de Gaay Fortman
Hanane El Ouardani’s work stands out for her unique ability to interweave intimate and personal narratives and perspectives with broader societal and cultural themes. El Ouardani’s subjective documentary photography projects are not only aesthetically captivating but also prompt questions about identity, exotism, contradictions and social status. She challenges the viewer to contemplate the complexity of these themes. With her camera, she ventures to public spaces where men play a prominent role and she actively engages in interaction there.
The Dutch-Moroccan photographer was born in the Netherlands with bicultural roots, and her practice reflects a recurring duality: on one hand, an unwavering desire to truly feel at home somewhere, and on the other, embracing her status as an ‘outsider’ due to the unique perspective it offers her, allowing her to keenly observe differences from a distance. In 2018, she published the photo book ‘The Skies are Blue, The Walls are Red’, a visual diary that explores the various layers of a diasporic identity. The book raises questions about representing one’s roots without feeling estranged from one’s own culture.
During Art Rotterdam, El Ouardani will showcase her work at Prospects: an initiative of the Mondriaan Fonds that showcases work by 86 artists who received financial support in 2022 to launch their careers. The work on display ranges from photography to textile works, video to paintings and performances to sculptures. The exhibition is curated by Johan Gustavsson in collaboration with curator Louise Bjeldbak Henriksen. El Ouardani will present three works there that she created in Kuwait, an introduction to her ongoing research that is currently taking shape. So far, the photographer has captured migrants working in American fast-food chains in Kuwait, which have proliferated since 1991 in the aftermath of the First Gulf War. In doing so, El Ouardani is exploring how cultural exchange translates into the complexities of overconsumption.
Additionally, she draws inspiration from a set of playing cards developed by the U.S. military during the 2003 invasion of Iraq, to help soldiers identify the most wanted members of Saddam Hussein’s regime. The cards were considered provocative and trivializing, and at the same time, they represented a bizarre Americanization of the war — a war whose legitimacy, the ‘weapons of mass destruction’, was later found to be unfounded. By 2021, nearly all of the 52 most wanted individuals on the cards had died or been captured, with eleven of them subsequently released.
El Ouardani was born in 1994 and lives and works in Amsterdam. She studied Photography and Design at the Royal Academy of Art in The Hague and her work has been exhibited at notable venues, including the Van Gogh Museum, Unseen Amsterdam, Foto Tallinn and Paris Photo.
During Art Rotterdam, Hanane El Ouardani’s work will be on display in the Prospects section of the Mondriaan Fonds.
Written by Flor Linckens
Het werk van Hanane El Ouardani valt op door haar unieke vermogen om intieme en persoonlijke verhalen en perspectieven te verweven met bredere maatschappelijke en culturele thema’s. De subjectieve documentaire fotoprojecten van El Ouardani zijn niet alleen esthetisch aantrekkelijk, maar roepen ook vragen op over identiteit, exotisme, contradicties en maatschappelijke status. Ze daagt de kijker uit om na te denken over de complexiteit van deze thema’s. Ze begeeft zich daarnaast met haar camera op plekken waar mannen een prominente rol spelen in de publieke ruimtes en gaat daarbij actief de interactie aan.
De Nederlands-Marokkaanse fotograaf werd geboren in Nederland met biculturele wortels en haar praktijk weerspiegelt een terugkerende dualiteit: enerzijds het niet aflatende verlangen om zich ergens echt thuis te voelen, en anderzijds het omarmen van haar status als ‘buitenstaander’, vanwege het unieke perspectief dat dat haar biedt en de manieren waarop ze daardoor vanaf een afstand echt scherp kan stellen op de verschillen. In 2018 publiceerde ze het fotoboek ‘The Skies are Blue, The Walls are Red’, een visueel dagboek dat de verschillende lagen van een diasporische identiteit verkent. Het boek stelt vragen over het representeren van je wortels zonder je vervreemd te voelen van je eigen cultuur.
Tijdens Art Rotterdam presenteert El Ouardani haar werk op Prospects: een initiatief van het Mondriaan Fonds, waarbij het werk van 86 kunstenaars wordt getoond die in 2022 een financiële bijdrage kregen om een start te maken met hun carrière. Het aanbod varieert van fotografie tot textielwerken, van video tot schilderijen, en van performances tot sculpturen. Samensteller van de tentoonstelling is curator Johan Gustavsson, in samenwerking met curator Louise Bjeldbak Henriksen. El Ouardani zal daar drie werken presenteren die ze maakte in Koeweit, een introductie van haar lopende onderzoek dat op dit moment nog vorm krijgt. Vooralsnog legde de fotograaf hiervoor migranten vast die werken in de Amerikaanse fastfoodketens in Koeweit, die na 1991 steeds meer uit de grond zijn gestampt, in de nasleep van de Eerste Golfoorlog. El Ouardani onderzoekt daarmee hoe culturele uitwisseling zich vertaalt naar de complexiteit van overconsumptie.
Daarnaast laat ze zich inspireren door een set speelkaarten die het Amerikaanse leger tijdens de invasie van Irak in 2003 ontwikkelde om soldaten te helpen om de meest gezochte leden van het regime van Saddam Hussein te identificeren. De kaarten werden beschouwd als provocerend en trivialiserend, en tegelijkertijd vormde het een bizarre Amerikanisering van de oorlog — een oorlog waarvan de legitimatie, de ‘weapons of mass destruction’, later ongegrond bleek. In 2021 waren bijna alle van de 52 meest gezochte personen op de kaarten overleden of gevangengenomen, waarvan er elf weer zijn vrijgelaten.
El Ouardani (1994) woont en werkt in Amsterdam en studeerde Fotografie en Design aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. Haar werk was onder meer te zien in het Van Gogh Museum en op Unseen Amsterdam, Foto Tallinn en Paris Photo.
Het werk van Hanane El Ouardani is tijdens Art Rotterdam te zien in de Prospects sectie van het Mondriaan Fonds.
Geschreven door Flor Linckens
This edition, Art Rotterdam welcomes several new exhibitors including the Johannesburg based Kalashnikovv Gallery. The gallery is dedicated to providing a platform to both emerging and established South African artists. One of them is the interdisciplinary artist Senzeni Marasela (1977, South Africa) who explores photography, video, prints and mixed-medium installations involving textiles and embroidery. Her work deals with history, memory, and personal narrative, emphasising historical gaps and overlooked figures. Although Marasela exhibits around the globe, it is the first time her work is shown at a Dutch art fair.
In her performance titled Waiting for Gebane (2013-2019), Marasela delves into the life of her alter-ego Theodora (named after her mother) and fictional husband Gebane who abandons her in a village in the Eastern Cape and travels to Johannesburg. The story starts with a modest red dress which she receives as a gift before he leaves. The ornamentally printed Iseshweshwe dress is worn by married women in Xhosa culture and is widely worn by the rural population. Marasela wears the garment daily for six years in a row, a powerful statement woven into the encounters she has. She also performed this project at the 56th Venice Biennale in 2015.
As the artist explains: “A large part of my work is concerned about covering Theodora. It is the hardships that she had to go through living in Johannesburg and probably also the hardships that women like me now are struggling with now. Because it’s a place with a lot of violence.” As such, Theodora remains not only a fictional character but also a way of giving voice to the traumas of Marasela’s mother and other black women, to this day.
There is literally and figuratively a common thread in her work. The frequent use of the colour red in her embroidered works and watercolours, can be interpreted as a reference to the blood and evil behind colonial practices. Thematically, the artist makes invisible stories of oppressed black women visible. In her most recent series Last Known Location (2023), which the artist presents at Art Rotterdam, she uses topography to string together the story of Theodora in search of Gebane’s footprints.
In earlier work Covering Sarah (2011), consisting of watercolours of red outlines in front of a white background, Sarah Baartman (1789-1815) is the main character. Baartman was a South African Khoikhoi woman who was required to perform in London and Paris in the 19th century. Tragically, she was used by Europeans to exhibit at rich people’s parties and private salons.
That her art has remained relevant and impactful for almost 30 years of artistry is reflected in the recent award Marasela received. In 2023, the artist won the first K21 Global Art Award, an initiative from the Friends of Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen which celebrates the vision and courage of emerging and mid-career artists. She responds: “I hope that this is the beginning of great discussions and cooperations. I also hope that this is a journey that will inspire young artists around the world, especially in Africa.” Determined to address inequality resulting from apartheid, the artist deconstructs practices of colonialism and racism in order to reconstruct a world of equality for generations to come.
Senzeni Marasela (1977, South Africa) graduated from the University of the Witswatersrand in Johannesburg (1998) and shortly thereafter completed a residency at the South African National Gallery. Some of her career highlights include exhibitions at the South African Pavillion during the 56th Venice Biennale (2015), Zeitz Mocaa in Cape Town (2020) and the Museum of Modern Art in Paris (2021). Her work is represented in several collections such as Smithsonian Museum (USA), MoMA (USA) and Harry David Collection (GRE). She lives and works in Soweto.
During Art Rotterdam, Senzeni Marasela exhibits her art at Kalashnikovv Gallery from Johannesburg (Solo/Duo, booth 22).
Written by Pienk de Gaay Fortman
Voor het achtste jaar op rij gaat de NN Art Award in 2024 naar een veelbelovende kunstenaar die hun werk toont tijdens Art Rotterdam. Nieuw, dit jaar, is de presentatie van het werk van de genomineerden. Zij exposeren niet in een stand op Art Rotterdam maar in de toonaangevende Kunsthal Rotterdam, van 1 februari tot en met 14 april 2024. De genomineerde kunstenaars voor de NN Art Award 2024 zijn Maaike Kramer (Art Gallery O-68), Mónica Mays (Prospects sectie van het Mondriaan Fonds), Jan van der Pol (CREMAN & DE ROOIJ) en Peim van der Sloot (Brinkman & Bergsma).
De Nederlandse kunstenaar Jan van der Pol is geïnteresseerd in de dynamische wisselwerking tussen onze ogen en ons brein wanneer we beelden tot ons nemen. Voor zijn werken laat hij zich onder meer inspireren door stedelijke en industriële landschappen, maar ook door literatuur en nieuwsbeelden. Soms resulteert dat in figuratieve werken of abstracte werken met figuratieve elementen, maar in zijn latere werk neigt de kunstenaar steeds vaker naar abstract en quasi-geometrisch werk in een veelheid aan kleuren. Vanaf de jaren tachtig begon Van der Pol met het samenstellen van een soort visueel dagboek, bestaande uit zijn dagelijkse tekeningen en aquarellen. Van der Pol: “Deze boeken hebben vaak een eigen centraal thema en kunnen worden gezien als werken die door hun vorm meer lijken op bijvoorbeeld Chinese tekening-rollen. Die zijn niet in een blik te overzien, maar door het uitrollen aan een kant en het oprollen aan de andere kant geven ze steeds een klein stukje prijs. De kijkers stellen daarbij in hun hoofd het geheel samen.”
De 74-jarige kunstenaar werd opgeleid aan de Rietveld Academie en Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam.
Zou u iets meer kunnen vertellen over het werk dat u presenteert in de Kunsthal?
De werken die in de Kunsthal gepresenteerd gaan worden bestaan uit twee gedeelten; twee grote tekeningen en drie kleine en recente olieverfschilderijen. De tekeningen zijn gemaakt in 2021 en dragen de titel ‘A Walk of Life’. Ze bestaan allebei uit één lijn die metaforisch geduid kan worden: waar de lijn begint kan de kijker de geboorte zien en aan het eind van die lijn loopt hij van het papier af — de begroeting door Magere Hein. Over de olieverfschilderijen kan ik niets zeggen, ik kan de kijker alleen aanbevelen om met een open geest de dingen rustig op zich af te laten komen. En daarna misschien nog eens na te denken over wat hij nou eigenlijk gezien heeft.
Wat zijn uw plannen voor 2024? Waar werkt u op dit moment aan?
Mijn plannen voor 2024 zijn niet erg concreet, buiten de wens zoveel mogelijk tijd in mijn atelier door te brengen. Daarnaast heb ik plannen voor nieuwe publicaties. De publicaties zie ik als een deel van mijn out-put en met regelmaat probeer ik daar iets aan toe te voegen. Zo zal binnen afzienbare tijd een publicatie gereed zijn waarin een samenhangende reeks van 26 tekeningen wordt voorgesteld: ‘De Comfort Zone of the Stoic’. Het vormt de vijfde publicatie in de reeks ‘EEN NIEUWE DAG’.
Wat vormt uw belangrijkste inspiratiebron?
Als er al van inspiratiebronnen kan worden gesproken — het woord inspiratie hanteer ik niet graag — dan is dat wellicht de ongelofelijke complexiteit van de wereld en onze verhouding als mens daartoe.
Welk advies zou u jonge kunstenaars willen meegeven?
Ik heb 25 jaar les gegeven aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. De gesprekken met de studenten waren af en toe geweldig maar daarna moet uiteindelijk iedereen het echt zelf uitzoeken. En dat is vaak heel erg leuk. Soms is er een bonus zoals genomineerd worden voor een Award en dat is dan ook een bijzonder leuke verrassing.
De uiteindelijke winnaar van de NN Art Award 2024 wordt op donderdag 1 februari om 20.00 uur bekendgemaakt in Kunsthal Rotterdam. Het werk van de genomineerden is daar nog te zien tot en met 14 april 2024. Tijdens Art Rotterdam is het werk van Jan van der Pol ook te zien in de stand van CREMAN & DE ROOIJ.
Geschreven door Flor Linckens
Deze editie verwelkomt Art Rotterdam verschillende nieuwe deelnemers, waaronder de in Johannesburg gevestigde Kalashnikovv Gallery. De galerie biedt een platform aan zowel opkomende als gevestigde Zuid-Afrikaanse kunstenaars. Eén van hen is de interdisciplinaire kunstenaar Senzeni Marasela (1977, Zuid-Afrika) die fotografie, video, prints en mixed-medium installaties met textiel en borduurwerk onderzoekt. Haar werk gaat over geschiedenis, herinnering en persoonlijke verhalen, waarbij ze de nadruk legt op historische leemtes en over het hoofd geziene figuren. Hoewel Marasela over de hele wereld exposeert, is het de eerste keer dat haar werk op een Nederlandse beurs te zien is.
In haar performance Waiting for Gebane (2013-2019) duikt Marasela in het leven van haar alter-ego Theodora (vernoemd naar haar moeder) en fictieve echtgenoot Gebane die haar achterlaat in een dorp in de Oostkaap en naar Johannesburg reist. Het verhaal begint met een bescheiden rode jurk die ze cadeau krijgt voordat hij vertrekt. De versierde bedrukte Iseshweshwe jurk wordt gedragen door getrouwde vrouwen in de Xhosa cultuur en wordt veel gedragen door de plattelandsbevolking. Marasela draagt het kledingstuk zes jaar achter elkaar dagelijks, een krachtig statement verweven in de ontmoetingen die ze heeft. Ze voerde dit project ook uit op de 56e Biënnale van Venetië in 2015.
Zoals de kunstenaar vertelt: “Een groot deel van mijn werk gaat over het bedekken van Theodora. Het zijn de ontberingen die zij moest doorstaan tijdens haar leven in Johannesburg en waarschijnlijk ook de ontberingen waar vrouwen zoals ik nu mee worstelen. Want het is een plek met veel geweld.” Theodora blijft dus niet alleen een fictief personage, maar ook een manier om stem te geven aan de trauma’s van Marasela’s moeder en andere zwarte vrouwen, tot op de dag van vandaag.
Er is letterlijk en figuurlijk een rode draad te zien in haar werk. Het veelvuldig gebruik van de kleur rood in haar geborduurde werken en aquarellen, kan geïnterpreteerd worden als een verwijzing naar het bloed en het kwaad dat achter koloniale praktijken schuilgaat. Thematisch maakt de kunstenaar onzichtbare verhalen van onderdrukte zwarte vrouwen zichtbaar. In haar meest recente serie Last Known Location (2023) dat de kunstenaar presenteert tijdens Art Rotterdam, rijgt zij met behulp van topografie het verhaal van Theodora aan elkaar, op zoek naar de voetsporen van Gebane.
In eerder werk Covering Sarah (2011), bestaande uit aquarellen van rode contouren voor een witte achtergrond, is Sarah Baartman (1789-1815) de hoofdpersoon. Baartman was een Zuid-Afrikaanse Khoikhoi vrouw die in de 19e eeuw moest optreden in Londen en Parijs. Tragisch genoeg werd ze door Europeanen gebruikt om op te treden op feestjes van rijke mensen en in privé-salons.
Dat haar kunst sinds bijna 30 jaar kunstenaarschap relevant blijft en impact maakt, blijkt uit de recente onderscheiding die Marasela ontving. In 2023 won de kunstenaar de eerste K21 Global Art Award, een initiatief van de Friends of Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen dat de visie en moed van opkomende en kunstenaars halverwege hun carrière viert. Ze reageert: “Ik hoop dat dit het begin is van geweldige discussies en samenwerkingen. Ik hoop ook dat dit een reis is die jonge kunstenaars over de hele wereld zal inspireren, vooral in Afrika.” Vastbesloten om de ongelijkheid als gevolg van de apartheid aan te pakken, deconstrueert de kunstenaar praktijken van kolonialisme en racisme om een wereld van gelijkheid te reconstrueren voor de komende generaties.
Senzeni Marasela (1977, Zuid-Afrika) studeerde af aan de Universiteit van de Witswatersrand in Johannesburg (1998) en voltooide kort daarna een residentie bij de South African National Gallery. Enkele hoogtepunten uit haar carrière zijn tentoonstellingen in het Zuid-Afrikaanse Paviljoen tijdens de 56e Biënnale van Venetië (2015), Zeitz Mocaa in Kaapstad (2020) en het Museum voor Moderne Kunst in Parijs (2021). Haar werk is vertegenwoordigd in verschillende collecties zoals Smithsonian Museum (VS), MoMA (VS) en Harry David Collection (GRE). Ze woont en werkt in Soweto.
Tijdens Art Rotterdam exposeert Senzeni Marasela haar kunst bij Kalashnikovv Gallery uit Johannesburg (Solo/Duo, stand 22).
Geschreven door Pienk de Gaay Fortman
Interview with Shani Leseman about her presentation at Prospects, witchcraft and magic
More than ever before, we have structured our world in line with scientific insights and technological discoveries. From the invention of the microscope to the smartwatch, everything is geared towards rationality and efficiency. But not everything is immediately explainable. There is still room for magic. This is the subject of Shani Leseman’s paintings. Her work is filled with spiritual and magical practices, symbolism, rituals and talismans.
Leseman has an eye for what cannot immediately be seen but can be felt. “Often, I only discover what the painting wants to tell me after I’m finished. I consider the process of painting a way to access the subconscious. Visual art often communicates in the language of dreams, symbols and rituals.”
Shani Leseman (Curaçao, 1996) lives and works in The Hague, where she studied at the Royal Academy of Art (KABK). Currently, she is enrolled in a course to become a witch, or to put it in more friendly terms, a practitioner of magic, which involves dealing with forms of energy and connecting with the inner world. This aligns well with her artistry, as both practices, Leseman claims, focus on intuition and intention. At Art Rotterdam, Shani Leseman’s work can be seen in the Prospects exhibition.
Congratulations on your presentation at Prospects. What can we expect to see?
Thank you! At Prospects, I am presenting five canvas paintings that I created over the past year. They touch on various topics within the overall theme of magic, such as spells, magical objects and places.
You mention magic as the overall theme of the Prospects presentation. Is magic also the general theme of your work?
My work is about the invisible and unexplainable, that which cannot immediately be seen but can be felt. It revolves around spiritual and magical practices, symbolism, intuition, rituals and objects as carriers of meaning.
You spent part of your childhood on Curaçao. Throughout the Caribbean region, magic plays a more significant role in daily life than here. Did your fascination with magic in an everyday context originate there?
Yes, I believe I encountered a naturalness in the belief and use of magic during my childhood on Curaçao. At the same time, magic is something universal and can be found everywhere in the world, in different times and forms. Europe also has rich spiritual roots.
In addition to being an artist, you are a practicing witch. What does that entail?
Witchcraft is not an organised religion and has no fixed rules or frameworks; there are many different styles and practices. What a witch does varies from person to person. In general, a witch, or practitioner of magic (a less loaded term), focuses on the inner world and its connection to the living world around us. Living because the basis of magic is the idea that everything is energy or contains energy. Rivers, plants, humans and other animals, but also things unseen, like feelings and thoughts, consist of energy. Working with magic is consciously noticing, changing or guiding this energy. The practice and philosophy of witchcraft arises from a sense of kinship and focus on protecting life forms that need our support. It has an ecological and activist character.
I read that you are undergoing training for this. What does that training involve?
I am apprenticing with a witch who practices traditional Dutch witchcraft. During my training, she is teaching me about various practices within witchcraft and how to perform them, such as creating rituals, charging magical objects, divination and talismans. The foundation is to develop a strong connection with your intuition through daily exercises.
Is it something you can incorporate into your artistic practice?
Yes, I see many similarities between the practice of a witch and that of an artist. In both practices, intuition and intention are central (for me). An example of how both practices are intertwined can be seen in the work Talismagic, for which I made 100 ceramic talismans. These objects are not references to talismans; they are the magical objects themselves. During the creation of the sculptures, I charged each object with a specific intention. For example, there is a talisman for setting boundaries, one to counter gossip and one for better sleep.
The first time I saw your work was when you were nominated for the Royal Award for Modern Painting. You had submitted the work An altar for dogs. Is such an altar piece typical of your work?
That work is based on an altar piece I encountered on the street while traveling. I was struck by this spontaneous encounter with something magical – I suddenly found myself standing before a carefully assembled whole, consisting of emotionally charged objects. I consider this found altar a physical expression of a feeling that perhaps had nowhere else to go. In such an altar piece, I see the human urge for rituals, for practicing magic. I cannot know the specific intention of the creator with certainty, but I can feel or guess it. I called it An altar for dogs perhaps for the maker’s dogs or for dogs in general. I also recognised my own dog and altars I had made for him in this.
Dogs are a recurring element in my work: this refers to the bond between humans and other animals. As mentioned earlier, the foundation of witchcraft lies in connecting the inner world with all living things around us. I think witchcraft is currently experiencing a revival because it is crucial for the way people interact with other animals and plants to change. The vision within witchcraft calls for a re-evaluation of the environment, an awareness that we share the world with other beings. I find it important to speak out about animal rights and advocate for those without a voice, both in altars and on the street.
I consider the assembly of my paintings in general as the creation of an altar piece, where various elements with symbolic meaning (both personal and universal symbolism) come together for a specific purpose or intention. Sometimes the intention is clear beforehand, such as expressing gratitude or creating an ode, but often I only discover what the painting wants to tell me after I am finished. I consider the process of painting a way to access the subconscious. Visual art often communicates in the language of dreams, symbols and rituals.
Another recurring element in your work is the hand. Hands have a symbolic function in multiple cultures and religions, so I wondered what the hand represents in your work?
In my work process, there is a lot of room for intuitive, quick drawings, often with charcoal. I make many of these, almost like automatic writing, and then I use a selection as the basis for paintings. The hand does indeed appear frequently, without me knowing in advance why or what it represents exactly. Often, I only later discover the personal meaning of these symbols, as with the hand. In my work, it often stands for humanity. Where religion places a god at the centre, within magic, it’s the human and the ability to effect change. Through our hands, we create, connect and heal. When I imagine where energy leaves my body, it is also through the hand.
Last year, you received a grant from the Mondriaan Fund. Is there a project you were able to execute with the grant that you wouldn’t have been able to otherwise?
In addition to various investments in my practice, the Mondriaan Fund grant allowed me to carry out the production of the previously mentioned work, Talismagic, both in terms of material costs and the time invested in each object. The contribution was also crucial for creating the paintings shown at Prospects: the most valuable aspect is having the peace of mind to spend a lot of time in my studio with the canvases.
What are you currently working on?
I am starting a collaboration with Isabel Cavenecia soon. We have a duo show in March at POST as part of the Symbiosis Series. We were put into touch with each other by curator Fenne Saedt due to our shared interest in witchcraft. Another ongoing collaboration is with Trees Heil, under the name My Guides and Me, where we explore spirituality and magic in video and music. Our first songs and performance were created with Piyoyo (Rik Mohlmann). I am also interested in working with glass. I had a small preview of that during my residency on Aruba last November.
Written by Wouter van den Eijkel
Adriano Amaral’s hybrid world
Those who missed the first solo exhibition of work by Brazilian artist Adriano Amaral at Galerie Fons Welters at the end of last year are in luck: Prole is being revived at Art Rotterdam. In part, that is. The gallery will be showcasing some of Amaral’s Prosthetic Paintings that were featured in Prole. For this series of paintings, Amaral used photographs taken with his smartphone as a starting point and then produced them in the same silicone as used for prosthetics.
Describing the content of the work of this alumnus of De Ateliers is much more challenging than the type of silicone he uses. The press release for Prole, which means ‘offspring’ in Portuguese, describes Amaral’s work as an exploration of the materiality and content of everything surrounding us and how things gradually change over time. If we take the title literally, it is about over-evolved offspring. Amaral (Brazil, 1982) experiments with contrasts both conceptually and in terms of materials – living-dead, organic-digital, ecological-technological, but also tangible-ephemeral – to arrive at hybrid forms of those contrasts, which can be so confusing that you are forced to rethink the concepts.
A space with its own logic
Those who came to see Prole had to step through a number of plastic flaps, as if entering a walk-in cooler, a symbolic gateway to a space with its own visual language and corresponding logic. On the floor of the entirely white gallery were 32 crosses made of dirt, each on its own aluminium platform. During the exhibition, the dirt continuously dried out, causing the crosses to become brittle and eventually fall apart.
The gradual transition from life to death is a fairly obvious contrast. The cross shape is a clearly religious symbol, combined with the slowly drying dirt, which may be interpreted as crumbling religious awareness, but Amaral takes it even further. The crosses extend all the way to the walls of the gallery, where half crosses are displayed. This creates the suggestion that the crosses continue endlessly outside the gallery, as if you’ve entered a kind of digital mesh where an organic and a digital world merge.
“My ultimate goal is a hybrid between something organic like dirt and the digital domain,” says Amaral, who worked on the installation for over a year. “At the beginning of my career, I mainly created site-specific installations, but nowadays also more autonomous work, like the Pinturas Protéticas (Prosthetic Paintings). But I still want visitors to see something everywhere and connect with other objects in the space. I also want my work to be open to interpretation so that visitors can make their own connections.”
Amaral describes his approach as intuitive. “Initially, I combined things I found, such as a branch with a cap from a PET bottle. Only after a few years did I realise that the things I combined carried a duality in them on many different levels. In a show like this, I start intuitively, but at a certain point, I know what I want to create and it becomes more conceptual.”
Pinturas Protéticas
On the walls hung the Pinturas Protéticas, made of silicone used in prosthetics for people who have lost a limb. Touching is rarely allowed in art, but with Amaral’s works the skin-like structure makes it difficult to suppress that tendency. “It feels soft, like human skin,” says Amaral. He has been working with silicone since 2015 but only developed this complex application last year.
With the Pinturas, there is also a hybrid aspect. Although the works have an almost skin-like quality, they were 3D printed. Because the works are recessed in a kind of membrane-like frame, you view them from closer by. For Amaral, it’s about the effect of experiencing something made with a printer as human and intimate. The depictions in turn have an artificial, futuristic citrus or lime green colour, making the animal scenes appear somewhat unnatural.
The photos that served as a starting point were taken by Amaral in his immediate surroundings with his mobile phone. “In past work, my environment was an integral part of the work in the form of the materials used,” says Amaral, who now lives on his family’s farm three hours from São Paulo. “This time, I also wanted to show images of my environment, so I’ve occasionally added something I like or found online, like the man in the frog suit.”
Written by Wouter van den Eijkel
Interview met Shani Leseman over haar presentatie op Prospects, hekserij en magie
Meer dan ooit hebben we de wereld ingericht op basis van wetenschappelijke inzichten en technologische vondsten. Van de uitvinding van de microscoop tot de smartwatch, alles is gericht op rationaliteit en efficiency. Toch is niet alles direct verklaarbaar. Er blijft ruimte voor magie. Daarover schildert Shani Leseman. Haar werk zit vol met spirituele en magische praktijken, symboliek, rituelen en talismannen.
Leseman heeft oog voor dat wat niet meteen gezien kan worden, maar wel wordt gevoeld. “Vaak kom ik er pas na het maken achter wat het schilderij mij wil vertellen. Ik zie het schilderproces als een manier om bij het onderbewuste te komen. Beeldende kunst communiceert vaak in de taal van dromen, symbolen en rituelen.”
Shani Leseman (Curaçao, 1996) woont en werkt in Den Haag, waar ze studeerde aan de KABK. Nu volgt ze een opleiding tot heks, of vriendelijker geformuleerd: beoefenaar van magie, wat neerkomt op omgaan met vormen van energie en in contact komen met je innerlijke wereld. Dat laat zich goed combineren met het kunstenaarschap, want in beide praktijken staan volgens Leseman intuïtie en intentie centraal. Het werk van Shani Leseman is tijdens Art Rotterdam te zien op Prospects.
Gefeliciteerd met je presentatie op Prospects. Wat krijgen we te zien?
Bedankt! Op Prospects presenteer ik vijf schilderijen op doek die ik het afgelopen jaar heb gemaakt. Ze raken verschillende onderwerpen binnen het overkoepelende thema magie, zoals spreuken, magische objecten en plekken.
Je noemt magie als overkoepelend thema van de presentatie op Prospects. Is magie ook waar je werk in het algemeen over gaat?
Mijn werk gaat over het onzichtbare en het onverklaarbare, dat wat niet meteen gezien kan worden maar wel gevoeld. Over spirituele en magische praktijken, over symboliek, intuïtie, rituelen en objecten als betekenisdragers.
Je bent deels opgegroeid op Curaçao. In het hele Caribisch gebied speelt magie een grotere rol in het dagelijks leven dan hier. Is je fascinatie voor magie in een alledaagse context daar ontstaan?
Ja, ik denk dat ik een vanzelfsprekendheid in het geloof en gebruiken van magie tijdens mijn jeugd op Curaçao heb ontmoet. Tegelijkertijd is magie iets universeels en is het overal ter wereld te vinden, in verschillende tijden en vormen. Ook Europa heeft rijke spirituele wortels.
Naast kunstenaar ben je praktiserend heks. Wat ik moet me daarbij voorstellen?
Hekserij is geen georganiseerde religie en heeft geen vaste regels of kaders, er zijn veel stromingen en praktijken. Wat een heks zoal doet verschilt dan ook per persoon. Een heks, of een beoefenaar van magie (een minder beladen term) is in het algemeen gericht op diens innerlijke wereld en de verbinding ervan met de levende wereld om ons heen. Levend, want de basis van magie is het idee dat alles energie is, of bevat. Rivieren, planten, mensen en andere dieren, maar ook dat wat je niet ziet, zoals gevoelens en gedachten bestaan uit energie. Werken met magie is het bewust opmerken, veranderen of geleiden van deze energie. De praktijk en filosofie van hekserij komen voort uit een gevoel van verwantschap en richt zich dan ook op het beschermen van levensvormen die onze steun nodig hebben. Het heeft een ecologisch en activistisch karakter.
Ik las dat je daarvoor een opleiding volgt. Wat houdt zo’n opleiding in?
Ik ben in de leer bij een heks die traditionele, Nederlandse hekserij beoefent. Tijdens de opleiding leert zij me over verschillende praktijken binnen hekserij en het beoefenen ervan, zoals het samenstellen van rituelen, het opladen van magische objecten, divinatie en talismans, met als basis het ontwikkelen van een sterke verbinding met je intuïtie door middel van dagelijkse oefeningen.
Is het iets dat je kan inzetten voor je kunstenaarspraktijk?
Ja, ik zie veel overeenkomsten tussen de praktijk van een heks en die van een kunstenaar. In beide praktijken staan (voor mij) intuïtie en intentie centraal. Een voorbeeld van hoe beide praktijken vervlochten zijn is te zien in het werk Talismagic, waarvoor ik 100 keramieken talismans heb gemaakt. Deze objecten zijn geen verwijzing naar talismans, ze zijn de magische objecten zelf. Tijdens het maken van de sculpturen heb ik elk object opgeladen met een specifieke intentie. Zo is er bijvoorbeeld een talisman om grenzen te stellen, een om roddels tegen te gaan en een om beter te kunnen slapen.
De eerste keer dat ik je werk zag, was je genomineerd voor de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst. Je had het werk An altar for dogs ingezonden. Is zo’n altaarstuk typisch voor je werk?
Dat werk is gebaseerd op een altaarstuk dat ik op straat ben tegengekomen op reis. Ik werd geraakt door deze spontane ontmoeting met iets magisch – opeens stond ik tegenover een zorgvuldig samengesteld geheel, bestaande uit emotioneel geladen objecten. Dit gevonden altaar zie ik als een fysieke uiting van een gevoel wat wellicht nergens anders heen kon. In zo’n altaarstuk zie ik de menselijke drang naar rituelen, naar het beoefenen van magie. De specifieke intentie van de maker kan ik niet met zekerheid weten, maar wel voelen of raden. Ik noemde het An altar for dogs; voor de honden van de maker misschien, of voor honden in het algemeen. Ook mijn eigen hond en altaren die ik eerder voor hem maakte herkende ik hierin.
De hond is een terugkerend element in mijn werken: het verwijst naar de band tussen mensen en andere dieren. Zoals eerder genoemd ligt de basis van hekserij in het verbinden van de innerlijke wereld met al het levende om ons heen. Ik denk dat hekserij nu mede een revival doormaakt, omdat het van groot belang is dat de huidige manier waarop mensen met andere dieren en planten omgaan verandert. De visie binnen hekserij vraagt om een herwaardering van de omgeving, een besef dat wij de wereld delen met andere wezens. Ik vind het belangrijk me uit te spreken over dierenrechten en op te komen voor hen zonder stem, zowel in altaren als op straat.
Ik zie het samenstellen van mijn schilderijen in het algemeen als het samenstellen van een altaarstuk, waar verschillende elementen met symbolische betekenis (zowel persoonlijke als universele symboliek) samenkomen voor een bepaald doel of intentie. Soms is de intentie van tevoren duidelijk, zoals dankbaarheid uiten of een ode maken, maar vaak kom ik er pas na het maken achter wat het schilderij mij wil vertellen. Ik zie het schilderproces als een manier om bij het onderbewuste te komen. Beeldende kunst communiceert vaak in de taal van dromen, symbolen en rituelen.
Een ander terugkerend element in je werk is een hand. Nu hebben handen in meerdere culturen en religies een symbolische functie; ik vroeg me af waar de hand in jouw werk voor staat?
In mijn werkproces is er veel ruimte voor intuïtieve, snelle tekeningen, vaak met houtskool. Hiervan maak ik er als een soort automatisch schrijven heel veel achter elkaar, waarna ik een selectie gebruik als basis voor schilderijen. De hand komt hier inderdaad veel terug, zonder dat ik van tevoren weet waarom of waar het precies voor staat. Vaak kom ik later pas achter de persoonlijke betekenis van deze symbolen, zoals ook bij de hand. Deze staat in mijn werk vaak voor de menselijkheid. Waar religie een god centraal zet, is dat binnen magie de mens en de vermogens om verandering uit te oefenen. Vanuit onze handen maken, verbinden en helen we. Als ik mij voorstel waar energie mijn lichaam verlaat, is dat ook via de hand.
Afgelopen jaar ontving je een beurs van het Mondriaan Fonds. Is er een project dat je hebt kunnen uitvoeren door de beurs dat je anders niet had kunnen uitvoeren?
Naast verschillende investeringen in mijn praktijk heeft de beurs van het Mondriaan Fonds ervoor gezorgd dat ik de productie van het eerdergenoemde werk Talismagic kon uitvoeren, qua materiaalkosten maar ook zeker voor de tijd die in elk object zit. Ook voor het maken van de schilderijen die worden getoond op Prospects is de bijdrage van groot belang geweest: het grootste goed is de rust kunnen vinden om veel tijd in mijn studio door te kunnen brengen met de doeken.
Waar ben je op dit moment mee bezig?
Ik begin binnenkort een samenwerking met Isabel Cavenecia. We hebben een duoshow in maart bij POST als onderdeel van de Symbiosis Series. We zijn door curator Fenne Saedt aan elkaar gekoppeld door onze gedeelde interesse in hekserij. Een andere lopende samenwerking is met Trees Heil, onder de naam My Guides and Me, waar wij spiritualiteit en magie verkennen in video en muziek. Onze eerste nummers en performance zijn samen met Piyoyo (Rik Mohlmann) gemaakt. Daarnaast ben ik benieuwd naar werken met glas. Daar heb ik afgelopen november, tijdens mijn residentie op Aruba, een klein voorproefje van gehad.
Geschreven door Wouter van den Eijkel
De hybride wereld van Adriano Amaral
Wie de eerste solotentoonstelling van de Braziliaanse kunstenaar Adriano Amaral bij Galerie Fons Welters eind vorig jaar miste, heeft geluk: Prole gaat op Art Rotterdam in reprise. Gedeeltelijk dan. De galerie zal er een aantal van Amarals Prosthetic Paintings tonen die in Prole te zien waren. Voor deze serie schilderijen dienden foto’s die Amaral met zijn mobiel nam als vertrekpunt, om ze uit te voeren in het soort siliconen dat wordt gebruikt voor protheses.
De inhoud van het werk van de alumnus van De Ateliers laat zich een stuk lastiger beschrijven dan het soort siliconen dat hij gebruikt. Het persbericht bij Prole, wat nageslacht betekent in het Portugees, beschrijft Amarals werk als een onderzoek naar de materialiteit en inhoud van alles dat ons omringt en hoe dingen geleidelijk veranderen door de tijd.
Als we die titel letterlijk nemen, dan gaat het wel over doorgeëvolueerd nageslacht. Amaral (BR, 1982) speelt met tegenstellingen zowel op conceptueel als op materiaal vlak – denk aan levend-dood, organisch-digitaal, ecologisch-technologisch, maar ook tastbaar en efemeer – om uit te komen op hybride vormen van die tegenstellingen. Die kunnen zo verwarrend zijn dat je opnieuw nadenkt over die begrippen.
Een ruimte met een eigen logica
Wie Prole wilde zien moest daarvoor door een aantal plastic flappen heen stappen, alsof je een koelcel binnenging. Een symbolische toegangspoort naar een ruimte met een eigen beeldtaal en dito logica. Op de vloer van de geheel witte galerie lagen 32 kruizen van aarde, elk op een eigen verhoginkje van aluminium. Gedurende de tentoonstelling droogde de aarde steeds verder uit, waardoor de kruizen broos werden en uiteindelijk uit elkaar vielen.
De geleidelijke overgang van leven en dood is een vrij evidente tegenstelling. De kruisvorm is een duidelijk religieus symbool, in combinatie met de langzaam verdroogde aarde zou je kunnen denken dat het om een afbrokkelend religieus besef zou gaan, maar Amaral trekt het nog breder dan dat. De kruisen lopen helemaal door tot aan de wanden van de galerie, waarlangs halve kruizen te zien zijn. Hierdoor wordt de suggestie gewekt dat de kruizen buiten de galerie eindeloos doorgaan. Alsof je een soort digital mesh bent binnengestapt waarbinnen een organische en een digitale wereld samenvloeien.
“Uiteindelijk wil ik dat er een soort hybride ontstaat van iets organisch als aarde met het digitale domein,” vertelt Amaral, die ruim een jaar aan de installatie werkte. “Aan het begin van mijn carrière maakte ik vooral site-specifieke installaties, tegenwoordig ook meer autonome werken, zoals de Pinturas protéticas (Prosthetic paintings). Maar nog steeds wil ik dat bezoekers overal iets kunnen zien en dat ze kunnen verbinden met andere objecten in de ruimte. Daarnaast wil ik dat mijn werk open is voor interpretatie waardoor bezoekers zelf verbanden gaan leggen.”
Zijn werkwijze omschrijft Amaral als intuïtief. “Eerst combineerde ik dingen die ik vond, bijvoorbeeld een tak met een dop van een PET-fles. Pas na een aantal jaar kreeg ik door dat de dingen die ik combineerde een dualiteit in zich droegen, op veel verschillende niveaus. Bij een show als deze begin ik intuïtief, maar op een bepaald moment weet ik wat ik wil maken en wordt het conceptueler.”
Pinturas protéticas
Aan de wanden hingen de Pinturas protéticas, gemaakt van siliconen die worden gebruikt bij protheses voor mensen die een ledemaat hebben verloren. Aanraken mag bij kunst zelden, maar door de huidachtige structuur is het nog lastig om die neiging te onderdrukken. “Het voelt zacht aan, net als de menselijke huid”, vertelt Amaral. Hij werkt al sinds 2015 met siliconen, maar ontwikkelde deze complexe toepassing pas afgelopen jaar.
Ook bij de Pinturas is er sprake van een hybride. De werken hebben weliswaar een bijna huidachtige kwaliteit, ze werden 3-d geprint. Doordat de werken verdiept liggen in een soort membraanachtige omlijsting, kom je dichterbij om het tafereel te zien. Daarbij gaat het Amaral om het effect dat je iets dat met behulp van een printer is gemaakt als menselijk en intiem ervaart. De voorstellingen hebben dan weer een artificiële, futuristische citrus- of limegroene kleur, waardoor de voorstellingen van dieren weer iets onnatuurlijk overkomen.
De foto’s die als uitgangspunt dienden nam Amaral in zijn directe omgeving met zijn mobiele telefoon. “Voorheen zat mijn omgeving in mijn werk in de vorm van de materialen die ik gebruikte”, vertelt Amaral die tegenwoordig op de boerderij van zijn familie woont op drie uur rijden van Sao Paolo. “Nu wilde ik ook beelden van mijn omgeving laten zien. Af en toe voegde ik iets toe dat ik leuk vond of online tegenkwam, bijvoordbeeld de man in het kikkerpak.”
Geschreven door Wouter van den Eijkel
